sis ve yankı: istanbul’un sinematik hafızası

 İstanbul, yalnızca bir şehir değil, zamanın ve mekânın iç içe geçtiği, mitosla logosun birbirine karıştığı bir varlık düzlemidir. Bu kadim kent, Bizans’ın mozaiklerinden Osmanlı’nın kubbelerine, modernitenin çelişkili sokaklarına dek uzanan çok katmanlı bir hafızanın taşıyıcısıdır. Onu anlatmak, yalnızca bir coğrafyayı değil, aynı zamanda bir bilinç hâlini, bir varoluş biçimini çözümlemektir. Bu bağlamda, İstanbul’u sinemada en derinlikli biçimde resmeden yönetmen, hiç kuşkusuz Nuri Bilge Ceylan’dır. Onun 2006 yapımı İklimler filmi, İstanbul’un hem fiziksel hem de metafiziksel suretini, insan ruhunun mevsimsel dönüşümleriyle iç içe geçirerek sunar.

İklimler, görünürde bir ilişkinin çözülüşünü anlatırken, arka planda İstanbul’un ruhsal topografyasını çizer. Ceylan’ın kamerası, Boğaz’ın sisli sabahlarında, Galata’nın taş sokaklarında, Kadıköy’ün melankolik kıyılarında gezinirken, şehrin yalnızca bir fon değil, karakter olduğunu ilan eder. Bu İstanbul, ne Doğu’dur ne Batı; ne geçmişin tutsağı ne de geleceğin vaadi. O, sürekli bir arada oluş hâlinde, Heidegger’in “Dasein” kavramını çağrıştıran bir mevcudiyetle izleyicinin karşısına çıkar. Şehir, karakterlerin içsel çatışmalarını yankılayan bir bilinç alanına dönüşür.

Ceylan’ın sineması, İstanbul’u bir anlatı nesnesi olmaktan çıkarıp, bir anlatı öznesine dönüştürür. Bu dönüşüm, sinemanın görsel dilinde Derrida’nın yapıbozumcu yaklaşımını andırır biçimde gerçekleşir: anlamlar sabitlenmez, mekânlar sabit değildir, zaman doğrusal akmaz. İstanbul, bu bağlamda, hem bir labirenttir hem de bir ayna; hem bir liman hem de bir sürgün yeridir. Ceylan’ın kadrajında İstanbul, Homeros’un Odysseia’sındaki İthaka gibi, varılmak istenen değil, varoluşun kendisidir.

İstanbul’u en iyi anlatan film sorusu, aslında “İstanbul nedir?” sorusuyla özdeştir. İklimler, bu soruya doğrudan bir yanıt vermez; onun yerine, izleyiciyi bu sorunun içine çeker, onu İstanbul’un çok katmanlı anlam evreninde dolaştırır. Bu filmde İstanbul, yalnızca bir şehir değil, bir epistemolojik sorgulama alanıdır. Ceylan’ın sineması, İstanbul’u anlatmaz; İstanbul olur. Ve biz, her sahnede, her sessizlikte, her bakışta, bu şehrin kadim ve karmaşık ruhuyla yüzleşiriz.